COVID-19 koronavirusi: Kutilmagan oqibatlar va davolashning yangi yondashuvlari

SARS-CoV-2 virusi keltirib chiqargan COVID-19 koronavirus infeksiyasi pandemiyasi jahon sog‘liqni saqlash tizimiga misli ko‘rilmagan ta’sir ko‘rsatdi. Kasallikning o‘tkir kechishidan tashqari, organizmning deyarli barcha a’zo va tizimlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan uzoq muddatli oqibatlarga tobora ko‘proq e’tibor qaratilmoqda. Ushbu asoratlarni tushunish va samarali davolash strategiyalarini ishlab chiqish bemorlarning prognozi va hayot sifatini yaxshilash uchun juda muhimdir.

COVID-19 va nafas olish tizimi: surunkali oqibatlar

SARS-CoV-2 virusi birinchi navbatda nafas olish tizimini zararlab, o‘tkir respirator simptomlarni keltirib chiqaradi. Biroq, bemorlarda, ayniqsa astma yoki surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi (SO‘OK) kabi surunkali o‘pka kasalliklari bo‘lganlarda, COVID-19 jiddiy va uzoq muddatli asoratlarga olib kelishi mumkin. Bularga o‘pka fibrozi va o‘pka to‘qimalaridagi boshqa patologik o‘zgarishlar kiradi [1].

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, astma va SO‘OK bilan og‘rigan bemorlar SARS-CoV-2 infeksiyasiga ko‘proq moyil bo‘lishadi. Shu bilan birga, astmani davolash usullari COVID-19 kechishining og‘irligiga ta’sir qilishi mumkinligini ta’kidlash muhimdir. Masalan, bir tadqiqotda o‘rtacha va og‘ir astma bilan og‘rigan bemorlarda COVID-19 og‘irligiga nisbatan SMART (Single Maintenance and Reliever Therapy) terapiyasining an’anaviy terapiyaga nisbatan ta’siri baholandi [7].

COVID-19 dan keyin o‘pka to‘qimalarining shikastlanishiga qarshi kurashda regenerativ tibbiyot va hujayra terapiyasi istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Turli xil o‘zak hujayralaridan foydalanish shikastlangan joylarni tiklash va a’zolarning yo‘qolgan funksiyalarini kompensatsiya qilish uchun muqobil yondashuv bo‘lishi mumkin. Differensiatsiya va parakrin faollikka bo‘lgan noyob qobiliyati tufayli, bu hujayralar tuzalish jarayonlarini tezlashtirishga qodir [1].

Yurak va qon tomirlari koronavirus zarbasi ostida

Yurak-qon tomir tizimi SARS-CoV-2 uchun eng zaif nishonlardan biridir. Yurak-qon tomir kasalliklari (YQTK) mavjud bo‘lgan yoki COVID-19 fonida yurak asoratlari rivojlangan bemorlarda o‘lim xavfi sezilarli darajada yuqori [2, 5].

COVID-19 ning asosiy yurak-qon tomir asoratlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Yurakning o‘tkir shikastlanishi [2]
• O‘tkir miokard infarkti (O‘MI) [2]
• Miokardit (yurak mushagining yallig‘lanishi) [2]
• Aritmiyalar [2]
• Yurak yetishmovchiligi [2]
• Shok [2]
• Vena tromboemboliyasi (VTE) va o‘pka arteriyasi tromboemboliyasi (O‘ATE) [2]

COVID-19 ning ushbu asoratlarni keltirib chiqarish mexanizmlari xilma-xil bo‘lib, ularga to‘g‘ridan-to‘g‘ri virusli shikastlanish, renin-angiotenzin-aldosteron tizimining (RAAT) disregulyatsiyasi, endotelial hujayralarning shikastlanishi va tromboyallig‘lanish, «sitokin bo‘roni» hamda kislorodga bo‘lgan ehtiyoj va yetkazib berish o‘rtasidagi nomutanosiblik kiradi [2]. Yevropa kardiologlar jamiyati COVID-19 pandemiyasi davrida YQTKni diagnostika qilish va davolash bo‘yicha tavsiyalarni ishlab chiqdi va kompleks yondashuvning muhimligini ta’kidladi [5].

Buyraklar: COVID-19 da zaif a’zo

Buyraklar ham COVID-19 da sezilarli xavf ostida qoladi. Dializda bo‘lgan yoki buyrak ko‘chirib o‘tkazilgandan keyingi surunkali buyrak kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarda COVID-19 da noxush oqibatlar xavfi yuqori [3]. Bundan tashqari, COVID-19 ning og‘ir kechishi, hatto ilgari buyrak bilan bog‘liq muammolari bo‘lmaganlarda ham o‘tkir buyrak shikastlanishi (O‘BS) xavfini sezilarli darajada oshiradi [3, 8].

COVID-19 dagi o‘tkir buyrak shikastlanishi nefrologik salomatlik uchun ham qisqa, ham uzoq muddatli oqibatlarga olib kelishi mumkin. SARS-CoV-2 virusi buyrak to‘qimasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri zararlashga qodir (buyrak tropizmi), bu esa, ayniqsa intensiv terapiya sharoitida shikastlanishlarni kuchaytiradi [8]. Nefrologlar bunday bemorlarda klinik oqibatlarni yaxshilash uchun profilaktik, diagnostik va terapevtik strategiyalarni ishlab chiqish va yangilash ustida faol ishlamoqdalar [8].

Qalqonsimon bez va onkologiya: qo‘shimcha xavflar

Koronavirus infeksiyasi endokrin tizimga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ba’zi tadqiqotlar COVID-19 va qalqonsimon bez kasalliklari, xususan, tireoidit yoki o‘tkir osti tireoiditining rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi [6].

Onkologik bemorlarga kelsak, ular umuman olganda SARS-CoV-2 bilan kasallanish xavfi yuqori, shuningdek, COVID-19 ning og‘irroq kechishi va o‘lim darajasi yuqori bo‘lishi kuzatiladi [4]. Qalqonsimon bez kasalliklarini davolash bo‘yicha bitta markazda o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, qalqonsimon bez saratoni bilan og‘rigan bemorlar ham SARS-CoV-2 infeksiyasini yuqtirish xavfi ostida, garchi aynan ushbu bemorlar guruhida COVID-19 ning o‘ziga xos og‘irligi haqidagi ma’lumotlar qo‘shimcha o‘rganishni talab qiladi [4].

Davolash va reabilitatsiyadagi istiqbolli yo‘nalishlar

COVID-19 oqibatlarining ko‘p tizimli xususiyatini hisobga olgan holda, davolash va reabilitatsiya kompleks va individuallashtirilgan yondashuvni talab qiladi. An’anaviy davolash usullaridan tashqari, yangi terapevtik imkoniyatlar faol o‘rganilmoqda:

• Regenerativ tibbiyot: Shikastlangan to‘qimalarni, ayniqsa o‘pkadagi to‘qimalarni tiklash uchun o‘zak hujayralaridan foydalanish katta salohiyatga ega [1].
• Hamroh kasalliklarni boshqarish: Astma, SO‘OK, YQTK va buyrak kasalliklari kabi surunkali holatlarni davolashni optimallashtirish COVID-19 va uning asoratlari og‘irligini kamaytirishda asosiy rol o‘ynaydi [7].
• Tromboembolik asoratlarning oldini olish: Tromboz xavfi yuqoriligini hisobga olgan holda, antikoagulyant terapiya va qon ivishini nazorat qilishga alohida e’tibor qaratiladi [2].
• Reabilitatsiya dasturlari: Nafas olish mashqlari, jismoniy faollik va psixologik yordamni o‘z ichiga olgan kompleks dasturlar infeksiyadan keyin a’zo va tizimlar funksiyalarini tiklash uchun zarurdir.

COVID-19 patofiziologiyasi va uning uzoq muddatli ta’sirlarini doimiy ravishda o‘rganish diagnostika, davolash va reabilitatsiyaning yanada samarali strategiyalarini ishlab chiqishga imkon beradi, bu esa butun dunyo bo‘ylab millionlab odamlarning hayot sifatini yaxshilaydi.

Manbalar

1. Forthcoming complications in recovered COVID-19 patients with COPD and asthma; possible therapeutic opportunities. (COVID-19 dan tuzalgan SO‘OK va astmali bemorlarda kutilayotgan asoratlar; mumkin bo‘lgan terapevtik imkoniyatlar). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36320055/
2. Cardiovascular Manifestations and Mechanisms in Patients with COVID-19. (COVID-19 bilan og‘rigan bemorlarda yurak-qon tomir namoyon bo‘lishi va mexanizmlari). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33172748/
3. The COVID-19 pandemic: consequences for nephrology. (COVID-19 pandemiyasi: nefrologiya uchun oqibatlar). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33257872/
4. Thyroid cancer and COVID-19: experience at one single thyroid disease referral center. (Qalqonsimon bez saratoni va COVID-19: qalqonsimon bez kasalliklari bo‘yicha bitta ixtisoslashgan markaz tajribasi). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33638758/
5. European Society of Cardiology guidance for the diagnosis and management of cardiovascular disease during the COVID-19 pandemic: part 1-epidemiology, pathophysiology, and diagnosis. (Yevropa kardiologlar jamiyatining COVID-19 pandemiyasi davrida yurak-qon tomir kasalliklarini diagnostika qilish va davolash bo‘yicha qo‘llanmasi: 1-qism – epidemiologiya, patofiziologiya va diagnostika). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34864874/
6. COVID-19 and thyroid disease: An infodemiological pilot study. (COVID-19 va qalqonsimon bez kasalliklari: pilot infodemiologik tadqiqot). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35721248/
7. Does asthma treatment influence COVID-19 severity? A comparative cohort study of SMART vs. Traditional therapy. (Astmani davolash COVID-19 og‘irligiga ta’sir qiladimi? SMART terapiyasini an’anaviy terapiyaga qarshi solishtirma kogort tadqiqoti). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42266192/
8. COVID-19 infection and the kidneys: Learning the lesson. (COVID-19 infeksiyasi va buyraklar: olingan saboqlar). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34119846/

Ushbu maqolada keltirilgan ma’lumotlar faqat ma’lumot uchun mo‘ljallangan va shifokorning professional maslahati o‘rnini bosa olmaydi. Kasalliklarni tashxislash va davolash uchun har doim mutaxassisga murojaat qiling.