Ichak infeksiyalari va diareya: bolalar va kattalarda sabablari, xatarlari va oqibatlari

Ichak infeksiyasi va diareya nima?

O'tkir gastroenterit (O'GE) — bu oshqozon va ichak yallig'lanishi bilan tavsiflanadigan keng tarqalgan holat bo'lib, ko'pincha diareya, qusish va qorin og'rig'iga olib keladi. Jahon miqyosida O'GE jiddiy sog'liqni saqlash muammosi hisoblanadi, ayniqsa bolalar orasida, u gospitalizatsiya va o'lim sabablari bo'yicha ikkinchi o'rinni egallaydi [1]. Diareya, O'GEning asosiy simptomi, suyuq yoki suvsimon najasning tez-tez ajralishi bilan namoyon bo'ladi. U turli patogenlar, jumladan viruslar, bakteriyalar va parazitlar tufayli kelib chiqishi mumkin.

Bolalar va kattalarda ichak infeksiyalarining sabablari

Ichak infeksiyalari har qanday yoshdagi odamlarga ta'sir qilishi mumkin, biroq bolalar va keksalar ayniqsa zaifdir.

• Bolalarda: O'tkir gastroenterit kasallanish va o'limning asosiy sabablaridan biridir, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda [1]. Bolalar immun tizimining yetilmaganligi va xulq-atvor xususiyatlari tufayli ko'pincha turli qo'zg'atuvchilar ta'siriga moyil bo'ladilar. Cheklangan resurslar va yomon sanitariya sharoitida, masalan, ko'chirilgan shaxslar lagerlarida, ko'plab parazitar infeksiyalar (masalan, askaridoz, trixosefalyoz, strongilidoz, gimenolepidoz, amebiaz) Helicobacter pylori kabi bakterial infeksiyalar bilan birgalikda keng tarqalgan [8]. Enterobiyoz (jenskin qurtlari, Enterobius vermicularis) ham bolalik davrining odatiy kasalligidir [2]. Bu infeksiyalar surunkali qorin og'rig'i, qusish, diareya, vazn yo'qotish va kamqonlikka olib kelishi mumkin [8].
• Kattalarda: Kattalar ham, ayniqsa gigiyena qoidalariga rioya qilmaganda, zararlangan oziq-ovqat yoki suvni iste'mol qilganda, ichak infeksiyalariga moyil bo'ladilar. Keksa yoshdagi kishilarda, ayniqsa immunodepressant dorilarni (masalan, kortikosteroidlarning uzoq muddatli kurslarini) qabul qiladiganlarda, odatda bolalar bilan bog'liq bo'lgan enterobiyoz (Enterobius vermicularis) kabi kam uchraydigan yoki atipik infeksiyalar uchrashi mumkin [2]. Helicobacter pylori surunkali gastrit hamda oshqozon va o'n ikki barmoqli ichak yara kasalligining qo'zg'atuvchisi sifatida keng tanilgan [2, 8].

O'tkir holatlar va ularning asoratlari

Diareya bilan kechadigan o'tkir ichak infeksiyalari jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, ayniqsa bolalar uchun. Bolalarda o'tkir gastroenteritning og'irligi Vesikari klinik og'irlik shkalasi kabi maxsus tizimlar yordamida baholanishi mumkin [1]. Diareyaning asosiy o'tkir asorati suvsizlanish bo'lib, u elektrolitlar muvozanatining buzilishiga va og'ir holatlarda hayot uchun xavfli holatlarga olib kelishi mumkin. O'tkir buyrak shikastlanishi (O'BS) bo'lgan bolalarda ichak kasalliklari ko'pincha qo'shma holatlar bo'lib, bu infeksiyalarning tizimli ta'sirini va davolashga kompleks yondashuv muhimligini ta'kidlaydi [4].

Ichak infeksiyalarining ta'sirlangan ichak sindromi (TIS) bilan bog'liqligi

O'tkazilgan ichak infeksiyalarining muhim uzoq muddatli oqibatlaridan biri infeksiyadan keyingi ta'sirlangan ichak sindromi (IP-TIS) rivojlanishidir.

• Bolalarda: O'tkir gastroenterit pediatriya populyatsiyasida IP-TIS rivojlanishining xavf omili sifatida tan olingan. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, 4 yoshdan 15 yoshgacha bo'lgan bolalar va o'smirlarda o'tkazilgan O'GE ning klinik og'irligi va IP-TIS paydo bo'lish ehtimoli o'rtasida korrelyatsiya mavjud [1]. Bolalarda TIS tashxisini qo'yish uchun Rim IV mezonlari, najas shaklini baholash uchun esa Bristol shkalasi qo'llaniladi [1]. TIS tashxisi bilan gospitalizatsiya qilingan bolalar orasida eng keng tarqalgan kenja tur diareya ustunlik qiladigan TIS (TIS-D) bo'lib, u holatlarning taxminan 61,9% ni tashkil qiladi va ko'pincha o'g'il bolalarda uchraydi [5]. TIS bilan og'rigan bolalarda uyqu buzilishi kuzatilishi mumkin, ularning simptomlari esa sovuq yoki ta'sir qiluvchi ovqatlarni iste'mol qilganda kuchayishi mumkin [5].
• Kattalarda: Kattalar ham infeksion tabiatli enteritni boshdan kechirgandan so'ng TIS rivojlanish xavfiga duch keladilar. 200 000 dan ortiq bemorlarni o'z ichiga olgan yirik kogortali tadqiqot shuni ko'rsatdiki, infeksion enteritni boshdan kechirgan odamlarda nazorat guruhiga nisbatan TIS (bir yildan keyin nisbiy xavf 2,35) va funksional dispepsiya rivojlanishining uzoq muddatli xavfi sezilarli darajada oshadi [7]. Bu shuni ta'kidlaydiki, hatto o'tkir ichak infeksiyasi bartaraf etilgandan keyin ham uning funksiyasida e'tibor va boshqaruvni talab qiluvchi surunkali buzilishlar saqlanib qolishi mumkin.

Tashxis va davolash

Ichak infeksiyalari va ular bilan bog'liq holatlarni o'z vaqtida va aniq tashxislash samarali davolashning kalitidir.

• Tashxis:
  • Najas tahlili: Najas namunalarini mikrobiologik tahlil qilish bakterial va parazitar qo'zg'atuvchilarni aniqlash imkonini beradi [1, 2, 8].
  • Maxsus testlar: Helicobacter pylori tashxisini qo'yish uchun tezkor ureaza testi, ПЦР (PZR) va gistopatologik tekshiruv qo'llaniladi [2].
  • Klinik baholash: Bolalarda O'GE og'irligini baholash uchun Vesikari shkalasi qo'llaniladi [1]. TIS tashxisi Rim IV kabi klinik mezonlarga asoslanadi [1].
• Davolash:
  • Regidratatsiya: Diareya davolashning asosiy prinsipi yo'qotilgan suyuqlik va elektrolitlarni o'rnini bosishdir.
  • Antimikrobdan terapiya: Tasdiqlangan bakterial yoki parazitar infeksiya bo'lganda tegishli dorilar tayinlanadi. Masalan, enterobiyozda (jenskin qurtlari) Albendazol samarali, H. pylori ni eradikatsiya qilish uchun esa standart davolash sxemasi qo'llaniladi [2].
  * Simptomatik davolash: Qusishga qarshi vositalar, probiotiklarni o'z ichiga olishi mumkin.
  TIS ni boshqarish: TIS ni davolash ko'pincha simptomlarni yengillashtirish uchun parhez o'zgarishlari, stressni boshqarish va ba'zan medikamentoz terapiyani o'z ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi.

Profilaktika

Ichak infeksiyalarining profilaktikasi kasallanishni kamaytirish va uzoq muddatli asoratlarning oldini olishda muhim rol o'ynaydi. Asosiy chora-tadbirlar quyidagilarni o'z ichiga oladi:

• Shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, ayniqsa qo'llarni yaxshilab yuvish.
• Faqat xavfsiz, termik ishlov berilgan oziq-ovqat va toza ichimlik suvini iste'mol qilish.
* Yuvilmagan meva va sabzavotlarni iste'mol qilmaslik.
• Jamoat ovqatlanish joylarida sanitariya me'yorlariga rioya qilish.

Manbalar

• [1] Post-infectious irritable bowel syndrome in a paediatric population: first data in a Middle Eastern country. (Bolalar populyatsiyasida infeksiyadan keyingi ta'sirlangan ichak sindromi: Yaqin Sharq mamlakatidagi ilk ma'lumotlar) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40616004/
• [2] Enterobius vermicularis and Helicobacter pylori coinfection in a geriatric patient on long-term steroids: A case report. (Uzoq vaqt davomida steroid qabul qilayotgan keksaroq bemorda Enterobius vermicularis va Helicobacter pylori ko-infeksiyasi: klinik holat) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41997297/
• [4] An epidemiological assessment of hemodialysis, continuous kidney replacement therapy, and peritoneal dialysis in pediatric acute kidney injury patients. (O'tkir buyrak shikastlanishi bo'lgan pediatrik bemorlarda gemodializ, uzluksiz buyrak o'rnini bosuvchi terapiya va peritoneal dializning epidemiologik bahosi) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42572520/
• [5] Clinical characteristics and nutritional profiles of children with different irritable bowel syndrome subtypes: a retrospective hospital-based study. (Ta'sirlangan ichak sindromining turli kenja turlariga ega bolalarning klinik xususiyatlari va ozuqaviy profillari: gospital asosidagi retrospektiv tadqiqot) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42158707/
• [7] Cohort Study: Long-Term Risk and Healthcare Burden of Irritable Bowel Syndrome Following Infection Enteritis in 202,244 Patients. (Kogortali tadqiqot: 202 244 bemorda infeksion enteritdan keyin ta'sirlangan ichak sindromining uzoq muddatli xavfi va sog'liqni saqlash yuki) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41826274/
• [8] A Case Report from Somalia: Multispecies Intestinal Parasitism and <i>Helicobacter pylori</i> Coinfection in a Child from a Displacement Camp. (Somalidan klinik holat: Ko'chirilganlar lageridagi bolada ko'p turlar bo'yicha ichak parazitizmi va Helicobacter pylori ko-infeksiyasi) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41439149/

Muhim: Ushbu maqolada keltirilgan ma'lumotlar faqat ma'lumot olish uchun mo'ljallangan bo'lib, o'z-o'zini tashxislash yoki o'z-o'zini davolash uchun ishlatilmasligi kerak. Tashxis qo'yish va tegishli davolanishni tayinlash uchun doimo malakali shifokorga murojaat qiling.