Bolalar emlashlari: Taqvim, xavfsizlik va himoyaning muhim jihatlari

Emlash zamonaviy tibbiyotning jiddiy va o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan yuqumli kasalliklarning oldini olishdagi eng samarali va xavfsiz vositalaridan biridir. Tavsiya etilgan emlash taqvimiga rioya qilish bolalar salomatligini himoya qilish, kasallanish darajasini pasaytirish va jamiyatda infeksiyalar tarqalishining oldini olish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega [2]. Biroq, standart tavsiyalardan tashqari, surunkali kasalliklarga chalingan bolalarga oid maxsus jihatlar, shuningdek, vaksinalarning xavfsizligi va o‘zaro almashinuvchanligi bilan bog‘liq masalalar ham mavjud.

O‘smirlar uchun standart emlash taqvimi

O‘smirlik davri – immunizatsiyani davom ettirish uchun muhim bosqichdir. Immunizatsiya amaliyoti bo‘yicha maslahat qo‘mitasi (Advisory Committee on Immunization Practices) 11 yoki 12 yoshda bir qator patogenlarga qarshi emlashni o‘tkazishni tavsiya qiladi, jumladan [2]:

• Neisseria meningitidis: invaziv meningokokk infeksiyalari qo‘zg‘atuvchisi.
• Bordetella pertussis: ko‘kyo‘tal qo‘zg‘atuvchisi.
• Odam papillomavirusi (OPV): bachadon bo‘yni saratoni va jinsiy a’zolar so‘galini keltirib chiqaradi.

Bundan tashqari, qarshi ko‘rsatmalari bo‘lmagan o‘smirlar uchun har yili grippga qarshi emlash tavsiya etiladi [2]. OPVga qarshi vaksina onkologik kasalliklarning oldini olishda alohida ahamiyatga ega bo‘lib, bachadon bo‘yni saratonini keltirib chiqaradigan virus turlaridan himoya qiladi [1, 6].

Surunkali kasalliklarga chalingan bolalar uchun emlashlar

Surunkali kasalliklarga chalingan bolalar ko‘pincha zaiflashgan immun javob tufayli infeksiyalarga yuqori darajada moyil bo‘lishadi. Ular uchun emlash profilaktikaning yanada muhim strategiyasiga aylanadi.

Surunkali buyrak kasalligi (SBK) va buyrak transplantatsiyasi

Konservativ davolanishda, dializda yoki buyrak transplantatsiyasidan (BT) keyingi pediatrik profildagi bemorlar yuqumli kasalliklarga yuqori darajada moyil bo‘lishadi. Bu bolalardagi infeksiyalar jiddiy asoratlarga va o‘lim ko‘rsatkichining oshishiga olib kelishi mumkin [3].

• Emlashning ahamiyati: Immunizatsiya ushbu bemorlar guruhi uchun eng muhim profilaktik chora hisoblanadi [3].
• Past qamrov: Shunga qaramay, vaksinalarning xavfsizligi va samaradorligi borasidagi xavotirlar tufayli SBK bilan og‘rigan bolalar o‘rtasida emlash qamrovi pastligicha qolmoqda [3].
• Xavfsizlik va immunogenlik: Umuman olganda, vaksinalar SBK bilan og‘rigan bolalarda maqbul immunogenlik, samaradorlik va xavfsizlik profillarini namoyon etadi [3].
• Transplantatsiyadan oldin: Buyrak transplantatsiyasiga nomzodlar odatiy bolalar jadvaliga muvofiq to‘liq immunizatsiya qilinishi kerak [1].
• Transplantatsiyadan keyin: BTdan keyin emlashni immunogenlikni maksimal darajada oshirish uchun 3-6 oyga kechiktirish kerak [1].
• Maxsus vaksinalar: Garchi ko‘pgina emlashlar pediatrlar tomonidan amalga oshirilsa-da, ba’zi vaksinalar (gripp, gepatit B, pnevmokokk va meningokokk) standart jadvalda o‘zgarishlarni talab qiladi va ko‘pincha transplantologlar tomonidan kiritiladi [1].
• Tirik vaksinalar: Tirik vaksinalar, qoida tariqasida, buyrak transplantatsiyasi retsipientlariga qarshi ko‘rsatiladi [1].

1-turdagi qandli diabet (QD1)

1-turdagi qandli diabet — butun dunyoda tarqalishi ortib borayotgan eng keng tarqalgan pediatrik endokrin kasallikdir. QD1 bilan og‘rigan bemorlar glyukoza almashinuvi va immun funksiyasining buzilishi tufayli infeksiyalarga yuqori darajada moyil bo‘lishadi [5].

• Tavsiyalar: QD1 bilan og‘rigan bolalarga rasman tasdiqlangan immunizatsiya jadvaliga qat’iy rioya qilish qat’iy tavsiya etiladi [5].
• Immun javob: Biroq, QD1 bilan og‘rigan bemorlarda vaksinalar kamroq samarali immun javobni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa himoyaning pasayishiga olib keladi [5].
• Tirik vaksinalar: QD1 genetik moyilligi bo‘lgan shaxslarda rivojlanadigan autoimmun holat bo‘lgani va infeksiyalar (asosan virusli) uning rivojlanishida rol o‘ynagani uchun, tirik susaytirilgan virusli vaksinalardan foydalanish masalasi muhokama qilinmoqda [5].

Vaksinalar xavfsizligi: Afsonalarni yo‘qqa chiqaramiz

Vaksinalar xavfsizligi masalalari ko‘pincha ota-onalarda xavotir uyg‘otadi. Ilmiy tadqiqotlar emlash va turli kasalliklar o‘rtasidagi potentsial bog‘liqlikni doimiy ravishda o‘rganib kelmoqda.

Rotavirus vaksinasi va autoimmun kasalliklar

Rotavirus infeksiyasi potentsial ravishda autoimmun kasalliklarni qo‘zg‘atishi mumkin. Ilgari rotavirus emlashi va 1-turdagi diabet o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida xabar berilgan edi [4]. Biroq, 2 milliondan ortiq bolani qamrab olgan yirik retrospektiv kogorta tadqiqoti rotavirusga qarshi emlash va seliakiya yoki autoimmun tireoiditning paydo bo‘lishi o‘rtasida hech qanday bog‘liqlikni aniqlamadi [4]. Ushbu tadqiqot rotavirus vaksinasining ushbu ikki autoimmun holatga nisbatan xavfsizligi bo‘yicha ishonchli dalillarni taqdim etadi.

OPVga qarshi vaksina va autoimmun kasalliklar

OPVga qarshi vaksinalar bachadon bo‘yni saratoni kasallanishini kamaytirish uchun joriy etilgan. Ularning yuqori samaradorligiga qaramay, adabiyotlarda va farmakonazorat ma’lumotlar bazalarida vaksina kiritilgandan so‘ng autoimmun kasalliklarning paydo bo‘lishi yoki kuchayishi holatlari haqida xabarlar bo‘lgan, bu esa uning xavfsizligi borasida xavotir uyg‘otgan [6].

Biroq, shuni ta’kidlash kerakki, OPV emlash dasturi o‘zi ham autoimmun kasalliklar rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan o‘smirlar populyatsiyasiga qaratilgan. Bu holatlarda vaksinaning rolini baholashni qiyinlashtiradi va bugungi kunda sabab-oqibat bog‘liqligini tasdiqlovchi ishonchli tadqiqotlar taqdim etilmagan [6].

OPV vaksinasi bilan bog‘liq ko‘plab xavotirlar ilmiy ma’lumotlar bilan rad etilgan keng tarqalgan afsonalar va yanglish tushunchalarga asoslanadi [7]:

• Afsona: OPV vaksinasi saratonning oldini olishda samarasiz. Fakt: Vaksina bachadon bo‘yni saratonining asosiy sababi bo‘lgan OPV infeksiyalarining oldini olishda yuqori samarali [7].
• Afsona: Papanikolau surtmalari bachadon bo‘yni saratonining oldini olish uchun yetarli. Fakt: Papanikolau surtmalari allaqachon mavjud bo‘lgan o‘zgarishlarni aniqlaydi, vaksina esa infeksiyaning o‘zini oldini oladi [7].
• Afsona: OPV vaksinasi xavfsiz emas. Fakt: Ko‘plab tadqiqotlar vaksinaning yuqori xavfsizlik profilini tasdiqlaydi [7].
• Afsona: OPVga qarshi emlash shart emas, chunki ko‘pgina infeksiyalar tabiiy ravishda o‘tib ketadi. Fakt: Garchi ko‘pgina infeksiyalar o‘tib ketsa-da, ba’zilari saratonga olib kelishi mumkin va emlash ishonchli himoyani ta’minlaydi [7].
• Afsona: 11-12 yosh emlash uchun juda erta. Fakt: Vaksina jinsiy hayot boshlanishidan oldin, inson hali virus ta’siriga uchramagan paytda eng samarali hisoblanadi [7].

Vaksinalarning o‘zaro almashinuvchanligi

Tavsiya etilgan bolalar immunizatsiya taqvimi murakkab va seriyani yakunlash uchun vaksinalarning bir necha dozasini talab qiladi. Turli sabablarga ko‘ra, bir ishlab chiqaruvchining mahsuloti barcha zarur dozalar uchun mavjud bo‘lmasligi mumkin. Bundan tashqari, inyeksiya sonini kamaytirishga imkon beradigan, lekin vaksina komponentlarining o‘zgarishiga olib keladigan kombinatsiyalangan mahsulotlar paydo bo‘lishi mumkin [8].

Bolalarning o‘z vaqtida immunizatsiya qilinishini ta’minlash va boy berilgan imkoniyatlarning oldini olish uchun vaksinalarning o‘zaro almashinuvchanligini tasdiqlovchi ma’lumotlardan xabardor bo‘lish muhimdir. Garchi ba’zi vaksinalarning (masalan, gepatit B ga qarshi vaksina va Haemophilus influenzae b turiga qarshi vaksina) o‘zaro almashinuvchanligiga oid aniq dalillar mavjud bo‘lsa-da, boshqalarining (masalan, difteriya-qoqshol-atsellyulyar ko‘kyo‘tal vaksinasi [DQAK]) o‘zaro almashinuvchanligini baholash qiyinroq. Cheklangan ma’lumotlar zarurat tug‘ilganda ba’zi DQAK mahsulotlarining o‘zaro almashinuvchanligini tasdiqlaydi [8]. Vaksinalarning o‘zaro almashinuvchanligi masalalari bo‘yicha har doim shifokor bilan maslahatlashish kerak.

Xulosa

Emlash ko‘plab jiddiy kasalliklardan hayotiy muhim himoyani ta’minlab, pediatrik yordamning poydevori bo‘lib qolmoqda. Tavsiya etilgan emlash taqvimiga rioya qilish, shuningdek, surunkali kasalliklarga chalingan bolalarning maxsus ehtiyojlarini hisobga olish ularning salomatligi va farovonligi garovidir. Emlash to‘g‘risida xabardor qarorlar qabul qilish uchun ilmiy asoslangan ma’lumotlarga tayanish va tibbiyot mutaxassislari bilan maslahatlashish muhimdir.

Manbalar

• [1] Vaccinations in pediatric kidney transplant recipients. (Buyrak transplantatsiyasi retsipienti bo‘lgan bolalarda emlash). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29671067/
• [2] Recommended vaccines for adolescent patients. (O‘smir bemorlar uchun tavsiya etilgan vaksinalar). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24636971/
• [3] Vaccine administration in children with chronic kidney disease. (Surunkali buyrak kasalligi bo‘lgan bolalarda vaksinalarni kiritish). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25275950/
• [4] Rotavirus vaccination is not associated with incident celiac disease or autoimmune thyroid disease in a national cohort of privately insured children. (Rotavirusga qarshi emlash xususiy sug‘urtalangan bolalar milliy kogortasida seliakiya yoki qalqonsimon bezning autoimmun kasalligi bilan bog‘liq emas). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35902684/
• [5] Childhood Vaccinations and Type 1 Diabetes. (Bolalar emlashlari va 1-turdagi qandli diabet). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34512622/
• [6] On the relationship between human papilloma virus vaccine and autoimmune diseases. (Odam papillomavirusiga qarshi vaksina va autoimmun kasalliklar o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24468416/
• [7] Addressing HPV vaccine myths: practical information for healthcare providers. (OPV vaksinasi afsonalarini yo‘qqa chiqarish: tibbiyot xodimlari uchun amaliy ma’lumotlar). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30676241/
• [8] Vaccine interchangeability. (Vaksinalarning o‘zaro almashinuvchanligi). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12659381/

Ushbu maqolada keltirilgan ma’lumotlar faqat ma’lumotnoma xarakteriga ega va o‘z-o‘zini tashxislash yoki davolash uchun ishlatilmasligi kerak. Emlash va davolash bo‘yicha individual tavsiyalar olish uchun har doim malakali tibbiyot mutaxassisi bilan maslahatlashing.