Atrofik gastrit: alomatlar, tashxis va og‘riqni davolash

Atrofik gastrit (AG) — bu oshqozon shilliq qavatining surunkali yallig‘lanish kasalligi bo‘lib, bez hujayralarining yo‘qolishi va ularning fibroz to‘qima yoki ichak metaplaziyasi bilan almashinishi bilan tavsiflanadi. Ushbu holat saratondan oldingi holat deb hisoblanadi, bu esa o‘z vaqtida tashxis qo‘yish va to‘g‘ri davolash muhimligini ta’kidlaydi [3]. Ko‘p hollarda AG Helicobacter pylori (H. pylori) infeksiyasi bilan bog‘liq [3, 4, 8]. Alomatlar, sabablar va zamonaviy davolash usullarini tushunish ushbu kasallikka qarshi samarali kurashish va uning jiddiy asoratlarini oldini olish imkonini beradi.

Atrofik gastrit alomatlari

Atrofik gastrit belgilari o‘ziga xos bo‘lmasligi mumkin va ko‘pincha boshqa dispeptik buzilishlar bilan mos keladi. Bemorlar epigastral sohada og‘riq, ko‘ngil aynishi, qorinda noqulaylik, jig‘ildon qaynashi va qabziyatdan shikoyat qilishlari mumkin [8]. Ushbu namoyon bo‘lishlar oshqozonning hazm qilish funksiyasining buzilishi, xlorid kislota va fermentlar ishlab chiqarilishining pasayishi bilan bog‘liq. Kislota ishlab chiqaruvchi bezlar joylashgan oshqozon tanasi atrofiya bo‘lganda, kislotalilikni pasaytiradigan proton nasosi ingibitorlari (PNI) bilan davolash maqsadga muvofiq bo‘lmasligi mumkin, chunki kislotalilik allaqachon pasaygan bo‘ladi [1]. Shuni ta’kidlash kerakki, oshqozon shilliq qavati atrofiyasining mavjudligi yoki yo‘qligi terapevtik strategiyani tanlashga ta’sir qilishi mumkin.

Atrofik gastritning sabablari va tashxisi

Atrofik gastrit rivojlanishining asosiy sababi uzoq davom etadigan Helicobacter pylori infeksiyasidir [3, 4, 8]. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, shilliq qavat atrofiyasining tarqalishi H. pylori ijobiy bemorlarda (22,2%) H. pylori salbiy bo‘lganlarga (1,3%) nisbatan sezilarli darajada yuqori [3].

AG tashxisi kompleks tekshiruvni o‘z ichiga oladi:

• Biopsiyali endoskopiya: Bu tashxis qo‘yishning oltin standarti hisoblanadi. Gastroskopiya davomida shifokor oshqozon shilliq qavatini ko‘zdan kechiradi va gistologik tekshiruv uchun to‘qima namunalarini oladi. Oltita biopsiyaga asoslangan gistologik profillash OLGA (Operative Link for Gastritis Assessment) tizimi bo‘yicha atrofiya bosqichini baholash imkonini beradi [3].
• Kimura-Takemoto bo‘yicha atrofiya tasnifi: Ushbu endoskopik tasnif atrofiyaning darajasini baholash uchun ishlatiladi va H. pylori'ni yo‘q qilishning muvaffaqiyatiga ta’sir qilishi mumkin [2]. Yopiq (C-turi) va ochiq (O-turi) atrofik gastrit farqlanadi [2].
• Ureaza nafas testi (13C-Urea Breath Test) va tezkor ureaza testi: Ushbu usullar H. pylori infeksiyasi mavjudligini tasdiqlash uchun ishlatiladi [2, 3].
• Serologik markerlar: Pepsinogen I (PG I) darajasi, PG I/PG II nisbati va gastrin-17 (G-17) ni baholash oshqozon shilliq qavatining holati va uning funksional faolligi haqida qo‘shimcha ma’lumot berishi mumkin [6, 7].

Atrofik gastritni davolashning zamonaviy yondashuvlari

Atrofik gastritni davolash Helicobacter pylori'ni yo‘q qilishga, shilliq qavatni tiklashga va alomatlarni yengillashtirishga qaratilgan.

Helicobacter pylori'ni eradikatsiya qilish

H. pylori'ni bartaraf etish asosiy bosqich hisoblanadi, chunki bu bakteriya atrofiya rivojlanishi va zo‘rayishining asosiy omilidir [3, 4, 8].

• Standart sxemalar: Ko‘pincha vismut saqlovchi to‘rt komponentli terapiya qo‘llaniladi [2, 4].
• Oshqozon tanasi atrofiyasidagi xususiyatlar: Kislotaliligi pasayganligi bilan tavsiflanadigan oshqozon tanasi atrofiyasida proton nasosi ingibitorlarini (PNI) qo‘llash samarasiz yoki hatto nomaqbul bo‘lishi mumkin [1]. Bunday hollarda PNI'siz modifikatsiyalangan eradikatsiya sxemalari o‘rganilmoqda. Masalan, bir tadqiqotda amoksitsillin asosidagi sxemalar (yo‘ldosh yoki ketma-ket terapiya) yoki bitta tabletkadagi vismut monoterapiyasi qo‘llanilgan. Ushbu yondashuvlar yaxshi o‘zlashtirilishi va samaradorligini ko‘rsatdi [1].
• Atrofiya darajasining ta’siri: Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Kimura-Takemoto tasnifi bo‘yicha endoskopik atrofiya darajasi birinchi qator terapiyada H. pylori'ni muvaffaqiyatli yo‘q qilish ehtimoliga ta’sir qilishi mumkin [2].

Qo‘shimcha davolash usullari va alomatlarni yengillashtirish

H. pylori'ni eradikatsiya qilishdan tashqari, shilliq qavat holatini yaxshilash va alomatlarni bartaraf etish uchun qo‘shimcha usullar, jumladan, an’anaviy xitoy tabobati (AXT) faol qo‘llaniladi.

• Sinsyufan qaynatsmasi (Qingyoufang decoction, QYFD): H. pylori ijobiy AG uchun qo‘shimcha terapiya sifatida qo‘llaniladi, ayniqsa taloq va oshqozon namlik-issiqlik sindromi (SSDHS) bo‘lgan bemorlarda. QYFD nafaqat H. pylori'ni yo‘q qilishga, balki SSDHS alomatlarini sezilarli daraja yengillashtirishga, shuningdek, interleykin-6 (IL-6), interleykin-8 (IL-8) va o‘sma nekrozi omili-alfa (TNF-α) kabi yallig‘lanish markerlari darajasini pasaytirishga yordam beradi [4].
• "Tezkor o‘t" igna bilan davolash va Syaolyu Szin Szyanvey qaynatsmasi (Xiaoliu Jin Jianwei Decoction) bilan birgalikda: Ushbu birlashtirilgan terapiya AG bilan og‘rigan bemorlarda oshqozon-ichak trakti alomatlarini (GSRS shkalasi bo‘yicha), shilliq qavatning gistopatologik ko‘rsatkichlarini yaxshilashni, shuningdek yuqori sezuvchan C-reaktiv oqsil (hs-CRP) va TNF-α darajasini pasaytirishni ko‘rsatdi [5].
• Shugan Xevey qaynatsmasi (Shugan Hewei Decoction): AG ni davolashda samarali bo‘lib, terapiyaning umumiy samaradorligini sezilarli darajada oshiradi, asosiy va ikkilamchi alomatlarni yaxshilaydi, oshqozon funksiyasi ko‘rsatkichlarini (PG I, PG I/PG II, G-17) normallashtiradi va ichak metaplaziyasi, bezlar atrofiyasi va displaziya kabi shilliq qavatning patologik o‘zgarishlarini yaxshilaydi [6].
• Matrin omeprazol bilan birgalikda: Retrospektiv tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, matrin va omeprazol bilan qo‘shma terapiya oshqozon shilliq qavatining gistopatologik ko‘rsatkichlarini yaxshilaydi (bezlar atrofiyasi, ichak metaplaziyasi, displaziya va yallig‘lanish faolligining pasayishi), oshqozon funksiyasi ko‘rsatkichlarini (motilin, gastrin, pepsinogen) yaxshilaydi va yallig‘lanish sitokinlari (IL-2, IL-10, TNF-α) darajasini pasaytiradi, shuningdek H. pylori'ni yo‘q qilishga yordam beradi [7].

Profilaktika va kuzatuv

Atrofik gastrit saratondan oldingi holat bo‘lganligi sababli, profilaktika va muntazam kuzatuvga alohida e’tibor beriladi.

• H. pylori'ni erta aniqlash va yo‘q qilish: H. pylori infeksiyasini o‘z vaqtida davolash atrofiyaning rivojlanishi va zo‘rayishining oldini olishda hamda natijada oshqozon saratoni xavfini kamaytirishda asosiy omil hisoblanadi [3].
• Dispepsiyasi bo‘lgan bemorlarni boshqarish strategiyalari:
  • "Tekshir va davola" (Test-and-Treat, TT): Ushbu strategiya xavotirli alomatlari bo‘lmagan dispepsiya bilan og‘rigan bemorlarda H. pylori'ga test o‘tkazish va musbat natija bo‘lganda uni yo‘q qilishni nazarda tutadi. Maqsad — alomatlarni yengillashtirish va noxush oqibatlarning oldini olish [3].
  • "Tekshir, davola va tekshiruvdan o‘tkaz" (Test-Treat-and-Scope, TT-S): Kengaytirilgan strategiya bo‘lib, testdan o‘tkazish va davolashdan keyin ezofagogastroduodenoskopiyani (EGDS) o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuv shilliq qavatining holati haqida chuqurroq tushuncha beradi va atrofiyaning darajasi hamda oshqozon saratoni rivojlanish xavfini aniqroq baholashga imkon beradi [3].
• Muntazam endoskopik kuzatuv: Atrofik gastrit tashxisi qo‘yilgan bemorlarga, ayniqsa ichak metaplaziyasi yoki displaziya mavjud bo‘lganda, saratondan oldingi o‘zgarishlarni o‘z vaqtida aniqlash va oshqozon saratoni rivojlanishining oldini olish uchun biopsiya bilan muntazam endoskopik kuzatuv tavsiya etiladi.

Manbalar

1. Therapeutic regimens against Helicobacter pylori infection without proton pump inhibitors in patients with corpus atrophic gastritis: a real-life single-centre longitudinal observational study. (Oshqozon tanasi atrofik gastriti bo‘lgan bemorlarda proton nasosi ingibitorlarisiz Helicobacter pylori infeksiyasiga qarshi terapevtik rejimlar: real hayotdagi bir markazli lo‘ndaviy kuzatuv tadqiqoti.) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39816929/
2. Impact of kimura-takemoto atrophy classification on first-line H. pylori eradication: a retrospective cohort study. (Kimura-Takemoto atrofiya tasnifining birinchi qator H. pylori eradikatsiyasiga ta’siri: retrospektiv kogorta tadqiqoti.) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42404559/
3. Gastric cancer secondary prevention in dyspeptic patients. (Dispepsiyali bemorlarda oshqozon saratonining ikkilamchi profilaktikasi.) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41920508/
4. Efficacy and safety of adjunctive Chinese herbal decoction in treating Helicobacter pylori-positive chronic atrophic gastritis: a real-world retrospective study. (Helicobacter pylori ijobiy surunkali atrofik gastritni davolashda qo‘shimcha xitoy o‘simlik qaynatsmasining samaradorligi va xavfsizligi: real dunyodagi retrospektiv tadqiqot.) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41601815/
5. Rapid fire needling combined with Xiaoliu Jin Jianwei decoction improves gastrointestinal symptoms and gastric mucosal lesions in chronic atrophic gastritis. ("Tezkor o‘t" igna bilan davolash Syaolyu Szin Szyanvey qaynatsmasi bilan birgalikda surunkali atrofik gastritda oshqozon-ichak trakti alomatlari va oshqozon shilliq qavati shikastlanishlarini yaxshilaydi.) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42007096/
6. Efficacy of Shugan Hewei Decoction in treating chronic atrophic gastritis and its influence on gastric mucosal pathology. (Shugan Xevey qaynatsmasining surunkali atrofik gastritni davolashdagi samaradorligi va uning oshqozon shilliq qavati patologiyasiga ta’siri.) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41611595/
7. Serum level of (interleukin (IL)-2, IL-10, tumor necrosis factor (TNF)-a, motilin (MTL), gastrin (GAS), pepsinogen (PG), after adjunctive treatment in patients with chronic atrophic gastritis. (Surunkali atrofik gastrit bilan og‘rigan bemorlarda qo‘shimcha davolashdan keyin zardobdagi darajasi (interleykin (IL)-2, IL-10, o‘sma nekrozi omili (TNF)-α, motilin (MTL), gastrin (GAS), pepsinogen (PG).) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41281277/
8. Characteristics of Gastric Endoscopic and Histopathological Findings in the South and Southeast Asian Populations. (Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyo aholisida oshqozon endoskopik va gistopatologik topilmalarining xususiyatlari.) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40995608/

Ushbu maqolada taqdim etilgan ma’lumotlar faqat ma’lumot olish uchun mo‘ljallangan va professional tibbiy maslahat, tashxis yoki davolash o‘rnini bosa olmaydi. Sog‘ligingiz bilan bog‘liq har qanday savollar bo‘yicha doimo malakali shifokorga murojaat qiling.